Organy renesansowe
Pierwsze wzmianki o organach w Tyńcu pochodzą z 1405 roku. Przez wieki towarzyszyły modlitwie mnichów, wypełniając kościół dźwiękiem, który splatał się z chóralnym śpiewem. W 1772 roku podczas konfederacji barskiej ostrzał artyleryjski wzniecił pożar, który zniszczył dach kościoła i spalił miechy instrumentu, które znajdowały się w pomieszczeniu pod dachem. Naprawił je organmistrz Jakub Stankiewicz z Zatora, lecz w 1831 roku piorun ponownie wzniecił ogień, który zniszczył również naprawione miechy. Od tego czasu organy milczały przez blisko dwa stulecia.
W 2016 roku podjęto decyzję o ich odbudowie. Punktem odniesienia stały się archiwalne fotografie, zachowane elementy oraz podobne historyczne instrumenty, w tym XVI-wieczne organy w Złotym Potoku. Dzięki temu udało się odtworzyć zarówno wygląd, jak i brzmienie sprzed wieków.
Działanie instrumentu
Szafa, drzwi i zawiasy
Szafa organowa łączy renesansowy układ pól z detalem charakterystycznym dla XVII wieku. Jej szczególną cechą są otwierane drzwi prospektu, które nawiązują do skrzydeł gotyckich poliptyków. Po zamknięciu całkowicie zmieniają wygląd instrumentu, a po otwarciu ukazują piszczałki w pełnej krasie. Drzwi zawieszone są na kutych, ozdobnych zawiasach, wykonanych ręcznie według dawnych wzorów, które dodają całości rzemieślniczego szlifu i wprowadzają subtelny akcent dawnego kunsztu.
Piszczałki frontowe odlano z niemal czystego ołowiu, nadając brzmieniu miękkość i głębię. Pokryto je cienką warstwą cyny, dzięki czemu fasada lśni delikatnym, srebrzystym światłem. Labia ustawiono w jednej linii, jak w najstarszych polskich organach.
Wiatrownica
Choć wielu uważa, że sercem organów są piszczałki, prawdziwe serce bije w wiatrownicy. To potężna płyta z dębowych desek, w której precyzyjnie wydrążono kanały tonowe. Wewnątrz niej znajdują się wentyle, które otwierają się lub zamykają, gdy organista naciska klawisz, doprowadzając powietrze do wybranej piszczałki. Jej szczelność i precyzja wykonania przesądzają o niezawodności całego instrumentu.
Głosy – barwy i charaktery
Brzmienie tynieckich organów jest jak paleta barw malarza. Pryncypał nadaje całości trzon – dźwięk jasny, czysty, prowadzący melodię z pewnością i spokojem. Flet kryty przynosi łagodność i ciepło, rozlewając się w przestrzeni jak złote światło świec. Salicjonał wnosi delikatne drżenie, subtelny migot, który potrafi rozświetlić nawet ciche frazy. Regał – głos językowy – przywołuje klimat XVI-wiecznej surowości. W głosach basowych słychać natomiast głębię i fundament, który daje poczucie stabilności całej konstrukcji muzycznej. Razem tworzą dźwiękową wspólnotę, w której każdy rejestr ma swoje miejsce i swój sens.
Klawiatura i temperacja
Manuał tynieckich organów liczy 38 klawiszy – od F wielkiego do A dwukreślnego – zgodnie z dawnym standardem. W pedale klawiszy jest mniej, lecz wystarcza to do pełnego wykorzystania możliwości instrumentu. Rejestry włączane są za pomocą żelaznych dźwigni, które zahacza się w określonej pozycji – to pierwszy taki przykład w Polsce od kilkuset lat.
Instrument jest nastrojony w temperacji średniotonowej. Taki strój daje w wybranych tonacjach niezwykłą czystość i harmonię. Dla organisty nie jest to ograniczenie, lecz możliwość – zaproszenie do odkrywania barwnych odcieni muzyki, które w równomiernym stroju pozostają ukryte.
Próba brzmienia
Dyspozycja organów
Manuał: F, G, A-g2, a2
1. Principale [6′] prospekt, ołów
2. Ffleth vijelkj [6′] kryty, ołów
3. Octava [3′] ołów
4. Ffleth octavnj [3′] rurkowy, ołów
5. Salicinal [3′] cylindryczny, ołów
6. Quinta [2′] ołów
7. Quindecima [1′] ołów
8. Mixtura IV [3/4′] ołów
9. Cymbalum V (polski), ołów
10. Rosfaijf [6′] prospekt, mosiądz
Pedał: F, G, A-d1, e1
1. Pusan [6′] stop ołowiowo-cynowy
2. Corneth [1 1/2′] stop ołowiowo-cynowy
Tympanum major, drewno
Tympanum minor, drewno
Tremuł
Wysokość stroju ok. 480 Hz dla a1 (tzw. Cornetton)
Temperacja średniotonowa (1/4 komatu syntonicznego)
3 miechy klinowe wielofałdowe
Wysokość stroju ok. 480 Hz dla a1 (tzw. Cornetton)
Temperacja średniotonowa (1/4 komatu syntonicznego)
3 miechy klinowe wielofałdowe
Ortografia w konwencji XVI w.