Początki zakonu cystersów wiążą się z rokiem 1098 i postacią Roberta z Molesmes. Był on zakonnikiem żyjącym pod regułą św. Benedykta, w opactwie czarnych mnichów w Molesmes w Burgundii. Dążył on do reformy wewnętrznej swego klasztoru, jego surowe zasady napotkały się jednak ze sprzeciwem. Doprowadziło to w konsekwencji do opuszczenia przez niego wspólnoty i założenia tzw. Nowego Klasztoru w miejscowości Cistertium (fr. Citeaux) znajdującej się za trzecim kamieniem (łac. cis tertium lapidem) milowym na drodze z Langres do Chalons.
Początkowo funkcjonowało jako zreformowane opactwo benedyktyńskie, ostatecznie jednak doszło do utworzenia nowego zakonu zatwierdzonego przez papieża. We Francji powstały cztery główne filie Citeaux: La Ferte, Morimond, Pontigny i Clairvaux, które stały się macierzą dla klasztorów cysterskich w całej Europie.
Do Polski cystersów sprowadzono w latach 40 XII w. W 1218 r. biskupstwo krakowskie objął Iwo Odrowąż. Wraz ze swym krewniakiem komesem Wisławem powziął on zamiar fundacji opactwa cystersów. Zlokalizowane miało zostać we wsi Kacice w dobrach ziemskich rodu Odrowążów skupionych wokół Prandocina. W 1221 r. po pomyślnej wizytacji, Kapituła Generalna zakonu wydała zgodę na założenie nowego klasztoru. W 1222 r. do Kacic przybyli pierwsi mnisi, przybyli z Lubiąża prowadzeni przez opata Piotra. Lokalizacja konwentu okazała się jednak tymczasowa i już w 1225 r. zakonnicy przenieśli się do znajdującej się na wschód od Krakowa osady o nazwie Mogiła. Bliskość stołecznego miasta dawała lepsze warunki rozwoju nowej fundacji, a także wpisywała się w szerszy program biskupa Iwona wzmocnienia Krakowa jako ośrodka kościelnego. Cystersi posiadali prawo patronatu nad parafialnym kościołem św. Bartłomieja w Mogile. Budowę kościoła klasztornego utrudniały niszczące najazdy tatarów (1241 i 1260 r.). Konsekracji świątyni dokonał w 1266 r. biskup Prandota z rodu Odrowążów, w którego osobie klasztor znalazł protektora. Związek cystersów mogilskich z biskupstwem krakowskim podkreślało nadanie kościołowi wezwania św. Wacława, patrona katedry krakowskiej.
W 1990 r. Rada Europy podjęła decyzję o powołaniu do życia w ramach programu „Europejskie Drogi Kulturowe” międzynarodowego szlaku turystycznego „Drogami Cystersów”. Opactwo mogilskie leży na trasie małopolskiej pętli szlaku cysterskiego w Polsce. W październiku 2021 r. przy opactwie otwarte zostało Muzeum Duchowości i Kultury Cystersów.
Literatura:
Monasticon Cisterciense t. 1-2, red. J. Strzelczyk, A. M. Wyrwa, K. Kaczmarek, Poznań 1999.
Ożóg K., Klasztorna geografia średniowiecznego Krakowa, [w]: Klasztor w mieście średniowiecznym i nowożytnym, red. M. Derwich, A. Pobóg-Lenartowicz, Wrocław-Opole 2000, s. 221-222.
Rajman J., Kraków. Zespół osadniczy, proces lokacji, mieszczanie do roku 1333, Kraków 2004, s. 143-146.
Wyrwa A. M., Podróże Cystersów oraz idea, organizacja i promocja Szlaku Cysterskiego w Polsce, „Studia Periegetica”, 2, 2008, s. 87-129.
Zdanek M., W sprawie procesu fundacyjnego opactwa w Mogile, „Nasza Przeszłość”, 94, 2000, s. 85-118.
The Cistercian Order traces its origins to 1098 and Robert of Molesmes. He was a monk living under the rule of St. Benedict, in the abbey of black monks in Molesmes, Burgundy. He tried to reform his monastery from within, but his strict rules were met with opposition. This led him to leave the community and establish the so-called New Monastery in the town of Cistertium (French: Citeaux), located behind the third milestone (Latin: cis tertium lapidem) on the road from Langres to Chalons. It started out as a reformed Benedictine abbey, but eventually a new order was set up, and it was approved by papacy. Four main branches of Citeaux were established in France: La Ferte, Morimond, Pontigny, and Clairvaux, which became the mother houses for Cistercian monasteries throughout Europe. In 1240’s Cistercians were established in Poland.
In year 1218, Iwo Odrowąż became bishop of Krakow. Along with his relative, Count Wisław, he made the decision to found a Cistercian abbey. It was to be located in the village of Kacice on the Odrowąż family estate centered around Prandocin. In 1221, after a successful visitation, the General Chapter of the Order gave its consent to the establishment of a new monastery. First monks arrived in 1222, from Lubiąż, led by abbot Piotr. However, the location of the convent proved to be temporary, and in 1225 the monks moved to a settlement called Mogiła, located east of Krakow. The proximity to the capital city provided optimal conditions for developing the new foundation. It was also part of Bishop Iwo’s broader program to strengthen Krakow as a center of the Church.
The Cistercians had the right of patronage over the parish church of St. Bartholomew in Mogiła. The construction of the monastery church was hampered by destructive Tatar invasions in 1241 and 1260. The consecration of the church was performed in 1266 by Bishop Prandota of the Odrowąż family, who became the monastery’s protector. The connection between the Cistercians of Mogiła and the Bishopric of Krakow was emphasized by naming the church after St. Wenceslaus, patron saint of Krakow Cathedral.
In 1990, the Council of Europe decided to establish an international tourist route called “European Route of Cistercian Abbeys” as part of the “Cultural Routes of the Council of Europe” program. Abbey in Mogiła is located on the Lesser Poland part of the Cistercian Trail in Poland. In October 2021, the Museum of Cistercian Spirituality and Culture was opened at the abbey.
Autor tekstu: Krystian Węgrzyniak, przewodnik w Muzeum Opactwa Benedyktynów w Tyńcu.